20 Haziran Dünya Mülteciler Günü

20.06.2026

KR- JI BO ÇAPEMENIYÊ Û RAYA GIŞTÎYÊ

Ji bo kesên ku ji ber zordestî, şer, tundûtûjî, cudakirin û binpêkirinên giran ên mafên mirovan neçar dimînin ku welatên xwe bihêlin; mekanîzmayên parastina navneteweyî, ne tenê statuyek qanûnî ne, lêbelê ew temînatên gerdûnî ne ku ji bo parastina rûmeta mirovî hatine danîn. Mafên penaberan bi mafên bingehîn ên mirovan ve girêdayî ne û ew qas girîng in ku nikarin bibin mijara hilbijartinên siyasî, qeyranên aborî an tengezariyên civakî.

Pergala parastina navneteweyî ya ku bi Peymana Cenevreyê ya sala 1951’an û Protokola sala 1967’an hatiye avakirin, armanca wê ew e ku mafê jiyanê, ewlekarî û gihîştina mafên bingehîn ji bo kesên ku di bin metirsiya zordariyê de ne, temîn bike. Lê îro şer, pevçûnên herêmî, rêveberiyên otorîter û qeyranên mirovahî yên, her ku diçin kûrtir dibin, û hîn jî dibin sedema koçberkirina bi milyonan mirovan.

Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî, hejmara kesên ku li seranserê cîhanê ji cih û warên xwe bi zor hatine derxistin her sal zêde dibe. Ev rewş, dewletan mecbûr dike ku berpirsiyariyên xwe yên navneteweyî bicîh bînin û mekanîzmayên hevkariyê xwe xurt bikin.

Tirkiye bi salan e ku welatekî girîng ê koçberî û penaberiyê ye. Heya Pûşpera sala 2026’an, hejmara Penaberên ji Sûrîyê ku di çarçoveya parastina demkî de ne nêzîkî 2 milyon û 270 hezar kesan e. Li ber vê, zêdetirî 200 hezar kes di çarçoveya parastina navneteweyî de jiyana xwe didomînin. Her wiha, lêkolînên serbixwe û çavdêriyên qadan nîşan didin ku nifûsa koçber û penaberan ku li Tirkiyeyê dijîn ji hejmarên fermî zêdetir e û komeke mirovî ya firehtir dihewîne.

Bi dawîbûna rejîma berê li Sûriyeyê û damezrandina rêveberiya demkî ya nû, di destpêkê de ji bo bi milyonan kesên Sûrî hêviyek ji bo vegera ewle û bi dilxwazî çêbû. Lê di dema piştî damezrandina rêveberiya demkî de, bi taybetî li dijî civakên Elewî, Dûrzî û Kurdan êrîş, kiryarên neqanûnî, îddiayên îşkenceyê û binpêkirinên giran ên mafên mirovan qewimîn. Van pêşketinan nîşan didin ku aştiya herdem û ewlekarî li Sûriyeyê hîn nehatiye damezrandin û ev yek ji bo bi milyonan kesên Sûrî ku li Tirkiyeyê dijîn, xem û fikaran derbarê vegerê de zêde dike.

Li gorî prensîba “neşandina bi zor” (non-refoulement) ku yek ji bingehên mafê navneteweyî ye, veger tenê bi daxwaza azad a kesan û di şertên ewle de pêk were, mimkûn e. Tevî vê yekê, di demên dawî de bi navê teşwîqkirina vegera bi dilxwazî, gelek kiryar hatine sepandin ku gihîştina mirovên Sûrî di bin parastina demkî de ne ji mafên bingehîn re dijwartir dikin. Hinek xizmetên tenduristiyê yên ku berê belaş bûn, niha hatine kirin bi pere û rakirina muafiyetên ewlehiya civakî jî gihîştina mafên tenduristiyê de pirsgirêkên giran derdixe holê.

Ji aliyekî din ve, berfirehkirina mecbûriyeta agahdarkirinê ya ku wekî cezakirina îdarî tê sepandin û belavkirina wê li ser hemû kesên di bin parastina demkî de ne, ji bo mafê gera azad sînorkirinên girîng çêdike. Di rewşa nebicihanîna vê mecbûrîyetê de, piştî sê caran binpêkirinê girtina nasnameyan û girêdana gihîştina statuyê ji nû ve bi pêvajoyên dirêj ên dadwerî re, hem sedema windabûna mafan dibe, hem jî barê zêde li ser sazîyên dadwerîyê datîne. Sepandina van rêziknameyên ku rasterast mafên bingehîn eleqedar dikin bi awayekî bê zelalî, ji bo prensîba dewleta mafê de fikarên cidî derdixe holê.

Di warên wekî xanîye, tenduristîyê, perwerdehîyê, kar û gihîştina dadê de pirsgirêkên girîng hîn jî didomin. Binpêkirinên mafan ku li Navendên Vegerandinê û cihên mayîna demkî qewimîne, astengkirina gihîştina parêzeran, kiryarên ku mafê taybetmendîyê xera dikin û şertên jîyanê yên ku bi rûmeta mirovî re naguncin, ne li gorî standardên neteweyî û navneteweyî yên mafên mirovan in.

Ji aliyê din ve, li herêma me pêşveçûnên ku dikarin bibin sedema tevgerên nû yên koçberiya bi zor diqewimin. Ji ber şer û pevçûnên li Îranê didomin, li şûna qebûlkirina daxwazên parastina navneteweyî yên kesên ku li ewlekarî digerin, redkirina van daxwazan ne li gorî berpirsiyariyên ku ji peymanên navneteweyî yên Tirkiye beşdarê wan e derdikevin. Parastina kesên ku ji şer û pevçûnan direvin ne hilbijartinek e ku li ser daxwaza dewletan be, lê berpirsiyariyek qanûnî ye.

ENCAM Û BANGA ME

Bi wesileya 20'ê Pûşperê, Roja Cîhanî ya Penaberan, em careke din tînin bîra giştî ku mafên penaberan nikarin bibin mijara bazariyê. Temînkirina şertên jiyanê yên ku bi rûmeta mirovî re lihev tên, ewlekirina maf û azadiyên bingehîn û rêzgirtina bê şert û merc ji prensîba neşandina bi zor, berpirsiyariya dewletan e li hemberî mafê neteweyî û navneteweyî.

Wekî Komîsyona Koçberî û Penaberîyê ya Navenda Mafên Mirovan a Baroya Amedê, em bi rêzdarî ragihînin ku em ê li dijî gotinên cudaxwaz, siyaseta gefa, kiryarên vegerandina bi zor û her cure bikaranînên îdarî yên ku mafên bingehîn sînordar dikin, parastina serweriya hiquqê bidomînin; mafên penaber û penaxwazan bişopînin û li dijî binpêkirinan rawestin.

BAROYA AMEDÊ

NAVENDA MAFÊN MIROVAN

KOMÎSYONA KOÇBERÎ Û PENABERIYÊ

TR- BASINA VE KAMUOYUNA

Zulüm, savaş, şiddet, ayrımcılık ve ağır insan hakları ihlalleri nedeniyle yaşadıkları ülkeleri terk etmek zorunda kalan insanlar için uluslararası koruma mekanizmaları, yalnızca hukuki bir statü değil, insan onurunun korunmasına yönelik evrensel bir güvencedir. Mülteci hakları; siyasi tercihlerin, ekonomik krizlerin veya toplumsal gerilimlerin konusu haline getirilemeyecek kadar temel insan haklarıyla ilgilidir.

1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü ile şekillenen uluslararası koruma sistemi, zulüm riski altındaki kişilerin yaşam hakkını, güvenliğini ve temel haklara erişimini güvence altına almayı amaçlamaktadır. Ancak günümüzde savaşlar, bölgesel çatışmalar, otoriter yönetimler ve derinleşen insani krizler, milyonlarca insanı yerinden etmeye devam etmektedir.

Birleşmiş Milletler verilerine göre dünya genelinde zorla yerinden edilen kişi sayısı her geçen yıl artmakta; bu tablo, devletlerin uluslararası yükümlülüklerini yerine getirmelerini ve dayanışma mekanizmalarını güçlendirmelerini zorunlu kılmaktadır.

Türkiye, uzun yıllardır önemli bir göç ve sığınma ülkesi olmaya devam etmektedir. 2026 yılı Haziran ayı itibarıyla geçici koruma kapsamında bulunan Suriyelilerin sayısı yaklaşık 2 milyon 270 bin düzeyindedir. Bunun yanında 200 binin üzerinde kişi, uluslararası koruma kapsamında yaşamını sürdürmektedir. Bununla birlikte, bağımsız araştırmalar ve saha gözlemleri, Türkiye’de yaşayan göçmen ve sığınmacı nüfusunun resmî verilerin ötesinde daha geniş bir insan kitlesini kapsadığını ortaya koymaktadır.

Suriye’de önceki rejimin sona ermesi ve yeni geçici yönetimin kurulması, ilk etapta milyonlarca Suriyeli açısından güvenli ve gönüllü geri dönüş konusunda umut yaratmıştır. Ancak geçici yönetimin kurulmasını takip eden süreçte başta Aleviler olmak üzere Dürzi ve Kürt topluluklarına yönelik saldırılar, hukuka aykırı uygulamalar, işkence iddiaları ve ciddi insan hakları ihlalleri yaşanmıştır.

Bu gelişmeler, Suriye’de kalıcı barışın ve güvenliğin henüz tesis edilmediğini göstermekte; Türkiye’de yaşayan milyonlarca Suriyeli açısından geri dönüş sürecine ilişkin kaygıları artırmaktadır.

Uluslararası hukukun temel ilkelerinden biri olan geri göndermeme ilkesi gereğince, geri dönüşlerin ancak kişinin özgür iradesine dayanması ve güvenli koşulların varlığı halinde gerçekleşmesi mümkündür. Buna karşın son dönemde, gönüllü geri dönüşü teşvik etme gerekçesiyle geçici koruma kapsamındaki Suriyelilerin temel haklarına erişimlerini zorlaştıran çeşitli uygulamalar hayata geçirilmiştir. Daha önce ücretsiz sunulan bazı sağlık hizmetlerinin ücretli hale getirilmesi ve sosyal güvenlik alanındaki muafiyetlerin kaldırılması, sağlık hakkına erişim bakımından ciddi sorunlar yaratmaktadır.

Öte yandan, idari yaptırım niteliğinde uygulanan bildirim yükümlülüğünün kapsamı genişletilerek fiilen tüm geçici koruma kapsamındaki kişilere yaygınlaştırılması, serbest dolaşım hakkı bakımından önemli kısıtlamalara yol açmaktadır. Bildirim yükümlülüğüne aykırılık halinde üç ihlal sonrasında kimliklerin kapatılması ve kişilerin yeniden statülerine erişiminin uzun yargısal süreçlere bağlı hale getirilmesi, hem hak kayıplarına neden olmakta hem de yargı mercileri üzerinde ilave bir yük oluşturmaktadır. Temel hakları ilgilendiren böylesine önemli düzenlemelerin şeffaflıktan uzak biçimde hayata geçirilmesi, hukuk devleti ilkesi bakımından ciddi kaygılar yaratmaktadır.

Barınma, sağlık, eğitim, çalışma ve adalete erişim başta olmak üzere sığınmacıların temel haklardan yararlanmasında ciddi sorunlar devam etmektedir. Geri Gönderme Merkezleri ile geçici barınma alanlarında yaşanan hak ihlalleri, avukata erişimin engellenmesi, mahremiyet hakkını zedeleyen uygulamalar ve insan onuruyla bağdaşmayan yaşam koşulları, ulusal ve uluslararası insan hakları standartlarıyla bağdaşmamaktadır.

Diğer taraftan, bölgemizde yeni zorunlu göç hareketleri yaratabilecek gelişmeler yaşanmaktadır. İran’da devam eden savaş ve çatışma ortamı nedeniyle güvenlik arayışı içerisinde olan kişilerin uluslararası koruma taleplerinin kabulü yerine başvuruların reddedilmesine dayalı uygulamalar, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerden doğan yükümlülükleriyle bağdaşmamaktadır. Savaş ve çatışmalardan kaçan insanların korunması, devletlerin takdirine bırakılmış bir tercih değil, hukuki bir yükümlülüktür.

SONUÇ VE ÇAĞRIMIZ

20 Haziran Dünya Mülteciler Günü vesilesiyle bir kez daha hatırlatıyoruz ki; mülteci hakları pazarlık konusu yapılamaz. İnsan onuruna yaraşır yaşam koşullarının sağlanması, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması ve geri göndermeme ilkesine mutlak biçimde riayet edilmesi, devletlerin ulusal ve uluslararası hukuk karşısındaki sorumluluğudur.

Diyarbakır Barosu İnsan Hakları Merkezi Göç ve İltica Komisyonu olarak; ayrımcı söylemlere, nefret politikalarına, zorla geri gönderme uygulamalarına ve temel hakları sınırlandıran her türlü idari işleme karşı hukukun üstünlüğünü savunmaya, mülteci ve sığınmacıların haklarını izlemeye ve ihlallerin karşısında durmaya devam edeceğimizi kamuoyuna saygıyla bildiriyoruz.

DİYARBAKIR BAROSU

İNSAN HAKLARI MERKEZİ

GÖÇ VE İLTİCA KOMİSYONU